Ποιος πραγματικά κατευθύνει τις πράξεις μας;
Ας το πιάσουμε αυτή τη φορά μέσα από μια γιουνγκιανή ματιά: κατάρρευση → Σκιά → συναίσθημα → βούληση → σχέση → ενσωμάτωση → αναγέννηση.
Μια σειρά φαινομενικά άσχετων ή ασύνδετων λέξεων; Ίσως. Ας τις βάλουμε σε σειρά, σαν παζλ, για να βγάλουν νόημα.
Ποιος λοιπόν πραγματικά κατευθύνει τις πράξεις μας;
Σίγουρα όχι πάντα η συνειδητή μας βούληση.
Για την ακρίβεια, συχνά παρεμβαίνουν και εκείνα τα ασυνείδητα κομμάτια μας που αντιστέκονται στην αλλαγή.
Και αντιστέκονται επειδή το γνώριμο — ακόμη κι όταν έχει καταρρεύσει για τα καλά — μοιάζει ασφαλέστερο από το άγνωστο.
Το Εγώ προσπαθεί να κρατήσει όρθιες παλιές δομές, παλιές ταυτότητες, παλιές σχέσεις και παλιές βεβαιότητες, ακόμη κι όταν μέσα μας γνωρίζουμε πως έχουν ήδη τελειώσει.
Και τότε έρχεται η κρίση. Η κατάρρευση. Το κενό.
Αυτή η γνώριμη υπαρξιακή κρισούλα που συνήθως αποφεύγει η πλειοψηφία, λες και θα την ξεγελάσει. Όχι επίτηδες, απλώς γιατί δεν ξέρει τι να την κάνει.
Η κρισούλα που γίνεται κρισάρα και που δεν ξέρουμε από πού μας ήρθε.
Το κενό που βιαζόμαστε να γεμίσουμε
Εκεί λοιπόν υπάρχει μια μεγάλη παγίδα: να βιαστούμε να γεμίσουμε το αναδυόμενο κενό.
Να βιαστούμε να επιστρέψουμε σε κάτι γνώριμο, καθώς η χαμηλή ανοχή μας στη ματαίωση έχει ήδη χτυπήσει κόκκινο.
Να βρούμε έναν άνθρωπο, μια σχέση, μια νέα επιθυμία, μια νέα εξήγηση, μια ακόμη εξάρτηση, οτιδήποτε μπορεί να μας απαλλάξει από τη δυσφορία του ΚΕΝΟΥ.
ΟΜΩΣ.
Όμως αγαπημένοι μου φίλοι, το κενό δεν χρειάζεται να γεμίσει αμέσως.
Χρειάζεται πρώτα να κατοικηθεί.
Και το γυρνάω για λίγο στο β΄ ενικό, για ακόμη μεγαλύτερη ευθύτητα, για να νιώσεις πόσο σε αφορά αυτό το κείμενο.
Αν λοιπόν έχεις την υπομονή να παραμείνεις μέσα στη διάλυση, χωρίς να προσπαθήσεις αμέσως να διορθώσεις τον εαυτό σου, τους άλλους, τα λάθη σου, την κατάσταση κ.ο.κ., αρχίζεις να βλέπεις τι πραγματικά καταρρέει.
Και τότε ο ΠΟΝΟΣ αποκαλύπτεται ως κάτι περισσότερο από καταστροφή.
Αναδιοργανώνει. Ξεγυμνώνει τις ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΕΙΣ. Τις ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ. Τις ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ. Την ανάγκη να παίρνουμε την ΑΞΙΑ μας από τους άλλους.
Σαν τον Φοίνικα που περνά μέσα από τη φωτιά. Κάτι μέσα σου πρέπει να καεί για να μπορέσει κάτι πιο αληθινό να γεννηθεί.
Δεν υπάρχει αναγέννηση χωρίς απώλεια μιας παλιάς μορφής του εαυτού.
Όταν συναντάμε τη Σκιά μας
Και μέσα σε αυτή τη φωτιά συναντάμε τη ΣΚΙΑ μας, όπως την περιέγραψε ο Γιουνγκ.
Εκείνα τα κομμάτια του εαυτού μας που δεν θέλαμε να γνωρίζουμε.
Τον θυμό που θεωρούσαμε πως δεν έχουμε. Τον φόβο της εγκατάλειψης που πιστεύαμε πως έχουμε ξεπεράσει. Ας γελάσω! Την ανάγκη για επιβεβαίωση. Τον φθόνο. Την ανασφάλεια. Την ανάγκη να μας επιλέξουν. Την ανάγκη να μην μας αφήσουν.
Η Σκιά όμως ήρθε για να μείνει μέχρι να της δώσουμε σημασία. Δεν εξαφανίζεται επειδή την αγνοούμε, όσο κι αν θέλουμε να πιστεύουμε ή να ελπίζουμε το αντίθετο.
Απλώς περιμένει.
Και συχνά ένας άνθρωπος ή μια σχέση είναι αρκετά δυνατή ώστε να την κάνει να εμφανιστεί.
Γι’ αυτό κάποιες σχέσεις μοιάζουν τόσο έντονες.
Μοιάζουν μοιραίες.
Όχι απαραίτητα επειδή ο άλλος ήταν «ο ένας».
Αλλά επειδή άγγιξε ένα σημείο μέσα μας που περίμενε να αναγνωριστεί, να έρθει στην επιφάνεια.
Δεν δημιούργησε τον θυμό μας. Μας έδειξε τον θυμό που ήδη κουβαλούσαμε εν αγνοία μας.
Δεν δημιούργησε τον φόβο της εγκατάλειψης.
Έφερε στην επιφάνεια το κομμάτι μας που φοβάται ακόμη ότι θα εγκαταλειφθεί.
Και τότε μπερδευόμαστε.
Νομίζουμε ότι ο άλλος είναι η μοναδική αιτία του συναισθήματός μας, ενώ πολλές φορές είναι και ο καθρέφτης που έκανε ορατό κάτι που ήδη υπήρχε μέσα μας.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η συμπεριφορά του άλλου δεν έχει σημασία ή ότι κάθε πόνος είναι «δικό μας θέμα».
Σημαίνει ότι μπορούμε να αναζητήσουμε, παράλληλα με το τι έκανε ο άλλος, και το τι άγγιξε μέσα μας.
Τα συναισθήματα είναι ενδείξεις, όχι εντολές
Κι εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο δύσκολα μαθήματα:
τα συναισθήματά μας είναι ενδείξεις, όχι εντολές.
Μας πληροφορούν για την εσωτερική μας κατάσταση. Δεν χρειάζεται όμως να αποφασίζουν για εμάς.
Για την ακρίβεια, καλό θα ήταν να μην το κάνουν.
Να μη μας κυβερνά αποκλειστικά το συναίσθημα, αλλά να μπορεί ο Νους να συνομιλεί μαζί του — μια ιδέα που συναντάμε ήδη στην αρχαία φιλοσοφική σκέψη.
Τα συναισθήματα δεν είναι σχεδιασμένα για να μας πάνε εκεί που η ψυχή μας θέλει να πάει. Αντανακλούν όμως κάτι από την ιστορία μας, από όσα έχουμε ζήσει και από τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να σχετιζόμαστε.
Γι’ αυτό είναι πολύ χρήσιμα εργαλεία για την κατανόηση του εαυτού και του περιεχομένου της Σκιάς.
Αν επιτρέψουμε στα συναισθήματά μας να καθορίζουν τις πράξεις μας, κινδυνεύουμε να παραμείνουμε εγκλωβισμένοι σε παλαιά μοτίβα, καθοδηγούμενοι από αναμνήσεις, τραύματα και ανεπίλυτες εμπειρίες.
Πόσο προβληματική καθίσταται αυτή η συνθήκη μακροπρόθεσμα;
Αν, π.χ., κάθε φόβος καθορίζει την πράξη μας, θα παραμένουμε μέσα στον φόβο.
Αν κάθε αμφιβολία μάς σταματά, δεν θα προχωρήσουμε ποτέ.
Αν κάθε έλλειψη κινήτρου ακυρώνει την πειθαρχία μας, θα ζούμε σύμφωνα με τη διάθεσή μας.
Τα συναισθήματα κοιτούν συχνά προς τα πίσω.
Η ΒΟΥΛΗΣΗ, όμως, μπορεί να κοιτάξει προς τα εμπρός.
Η ωριμότητα δεν είναι να μη φοβάσαι.
Είναι να μπορείς να αισθάνεσαι τον φόβο χωρίς να του ΠΑΡΑΔΙΔΕΙΣ το τιμόνι.
Να μπορείς να ΠΟΝΑΣ χωρίς να επιστρέφεις σε αυτό που σε πλήγωσε, μόνο και μόνο επειδή είναι γνώριμο.
Να μπορείς να αγαπάς χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου.
Να μπορείς να αφήνεις χωρίς να αισθάνεσαι ότι μαζί με τον άλλον χάνεις και την αξία σου.
Όταν η σχέση γίνεται καθρέφτης
Γιατί ίσως αυτό είναι ένα από τα βαθύτερα μαθήματα ορισμένων σχέσεων:
Δεν ήρθαν για να μας σώσουν. Ήρθαν για να μας ΑΠΟΚΑΛΥΨΟΥΝ. Να διαλύσουν τις ψευδαισθήσεις μας για την αγάπη.
Να μας δείξουν πόσο συχνά αγαπούσαμε μέσα από την προσδοκία, τη φαντασία και τον φόβο.
Περιμέναμε από μια σχέση να μας κάνει να νιώσουμε λιγότερο μόνοι.
Περιμέναμε από έναν άνθρωπο να θεραπεύσει την ανασφάλειά μας.
Να μας επιβεβαιώσει. Να μας επιλέξει. Να μας δώσει αυτό που εμείς δεν είχαμε μάθει ακόμη να δίνουμε στον εαυτό μας. Και όταν αυτό δεν συνέβη, πονέσαμε.
Όμως ίσως ο πόνος δεν ήρθε μόνο για να μας δείξει τι χάσαμε.
Ήρθε για να μας δείξει ΤΙ ΜΕΣΑ ΜΑΣ ΕΙΧΕ ΑΝΑΓΚΗ ΝΑ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΤΕΙ.
Γι’ αυτό ορισμένοι άνθρωποι δεν μένουν στη ζωή μας.
Μένουν όμως μέσα στην ψυχολογική μας ιστορία.
Μας αλλάζουν. Μας αναγκάζουν να κοιτάξουμε εκεί όπου δεν θέλαμε να κοιτάξουμε.
Και κάποια στιγμή, αν έχουμε το θάρρος, σταματάμε να ρωτάμε:
«Γιατί μου το έκανε αυτό;»
και αρχίζουμε να ρωτάμε:
«Τι μου αποκάλυψε αυτό για εμένα;»
Από τον πόνο στην ενσωμάτωση
Εκεί αρχίζει η πραγματική ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ.
Γιατί ο στόχος δεν είναι να εξαφανίσουμε τη Σκιά. Είναι να τη γνωρίσουμε. Να συνδιαλεγούμε μαζί της.
Να αναγνωρίσουμε τα απορριφθέντα κομμάτια μας, να τα κατανοήσουμε και τελικώς να τα ενσωματώσουμε.
Και τότε δημιουργείται κάτι που δεν εξαρτάται τόσο εύκολα από τις εξωτερικές συνθήκες: ένα σταθερό εσωτερικό ΚΕΝΤΡΟ.
Δεν πράττεις πλέον επειδή αισθάνεσαι έτοιμος. Πράττεις επειδή έχεις ΑΠΟΦΑΣΙΣΕΙ.
Δεν αγαπάς επειδή φοβάσαι να μείνεις μόνος. Αγαπάς επειδή είσαι ελεύθερος να επιλέξεις την Αγάπη, με ό,τι αυτή συνεπάγεται.
Δεν μένεις επειδή δεν μπορείς να φύγεις. Μένεις επειδή θέλεις.
Και δεν φεύγεις επειδή δεν αντέχεις τον πόνο. Φεύγεις επειδή έχεις καταλάβει πως κάτι μέσα σου δεν μπορεί πλέον να επιστρέψει στην παλιά του μορφή.
Ίσως τελικά αυτή να είναι η ουσία της εσωτερικής μεταμόρφωσης:
Να περάσεις μέσα από τη φωτιά ΧΩΡΙΣ να προσπαθήσεις να σώσεις ό,τι πρέπει να καεί.
Να μείνεις αρκετά μέσα στο σκοτάδι ώστε να αναγνωρίσεις τη Σκιά σου.
Να ακούσεις τα συναισθήματά σου χωρίς να τους παραδώσεις τη ζωή σου.
Και να βγεις από όλα αυτά όχι ως ένας άνθρωπος χωρίς πληγές, αλλά ως ένας άνθρωπος που γνωρίζει πλέον τον εαυτό του.
Ίσως αυτό να είναι η πραγματική Αναγέννηση.
Όχι να γίνεις κάποιος άλλος. Αλλά να γίνεις περισσότερο ο εαυτός σου.
Τόσο απλό και τόσο περίπλοκο ταυτόχρονα.