Είμαστε πια αρκετά πεπεισμένοι πως δεν υπάρχει μία και μοναδική αλήθεια όσον αφορά την ψυχική πραγματικότητα. Αν δεχθούμε την ψυχαναλυτική θεώρηση του ψυχικού οργάνου, μπορούμε να μιλήσουμε για τρία επίπεδα ψυχικής λειτουργίας: το συνειδητό, το ασυνείδητο και το προσυνειδητό, το ενδιάμεσο εκείνο σύστημα που μοιάζει να αποτελεί μια πύλη προς τη συνείδηση.
Χωρίς να θέλω να μακρηγορήσω γύρω από τα δύο πρώτα —η επεξήγησή τους άλλωστε είναι ανεξάντλητη βιβλιογραφικά— θα αναφερθώ συνοπτικά σε αυτά, ώστε να μπορέσω να σταθώ περισσότερο στο τρίτο, που αφορά και το θέμα αυτού του άρθρου.
Το συνειδητό είναι το επίπεδο της ενημερότητας. Οι αντιλήψεις, τα αισθήματα και οι σκέψεις που βρίσκονται στο επίπεδο αυτό πληροφορούν το άτομο για τον κόσμο και για τη θέση του μέσα σε αυτόν. Όπως αναφέρει η Α. Κωσταρίδου-Ευκλείδη στην Ψυχολογία των κινήτρων (2012), «η συνειδητή σκέψη και εμπειρία έχουν το χαρακτηριστικό ότι επιφέρουν ενημερότητα, αλλά δεν δημιουργούν παρόρμηση». Η συνείδηση, με άλλα λόγια, μας πληροφορεί, χωρίς να αποτελεί από μόνη της την πηγή της παρόρμησης.
Το ασυνείδητο, από την άλλη, αφορά εκείνο το ψυχικό περιεχόμενο του οποίου το άτομο δεν έχει άμεση επίγνωση και, επομένως, δεν μπορεί εύκολα να μιλήσει γι’ αυτό. Παράλληλα, αποτελεί σημαντική πηγή ψυχικών κινήτρων. Στον ψυχοθεραπευτικό χώρο μπορεί να φανερωθεί μέσα από τους ελεύθερους συνειρμούς, τις άμυνες, τις αντιστάσεις, τα όνειρα, αλλά και μέσα από ένα πλήθος συμπτωμάτων.
Και κάπου ανάμεσα στα δύο βρίσκεται το προσυνειδητό. Αυτός ο ενδιάμεσος ψυχικός χώρος, όπου περιεχόμενα μπορούν να μετακινούνται προς τη συνείδηση, είναι ο χώρος πάνω στον οποίο προσωπικά αρέσκομαι να εργάζομαι ψυχοθεραπευτικά, εφόσον το επιτρέπει η συνθήκη και το σύμπτωμα. Είναι ένας χώρος που τα «χωράει» όλα από λίγο.
Χωράει τη λογοκρισία, όταν ένα περιεχόμενο από τον αχόρταγο κυκεώνα του ασυνειδήτου επιχειρεί να εισχωρήσει στη συνείδηση. Χωράει όμως και τον ενθουσιασμό, όταν κάτι εμφανίζεται και εκπλήσσει ευχάριστα το θεραπευόμενο άτομο. Κάτι που δεν ξέρει από πού του ήρθε. Κάτι που δεν γνώριζε ότι επιθυμεί. Κάτι που ίσως δεν πίστευε ποτέ ότι μπορεί να κάνει ή ότι διαθέτει τις δεξιότητες για να το διεκδικήσει. Είναι εκεί όπου η σκέψη συναντά τα όριά της, αλλά και εκεί όπου μπορεί να αρχίσει να τα μετακινεί.
Και ίσως αυτός να είναι ένας από τους λόγους που οι άνθρωποι αναζητούν μια χείρα βοηθείας στην ψυχοθεραπεία: όχι για να εμποδίσουν ό,τι προσπαθεί να αναδυθεί, αλλά για να μη χρειαστεί να συμβεί βίαια και ξαφνικά. Γιατί οι εισχωρήσεις αυτές, όσο αναγκαίες ή ακόμη και σωτήριες μπορεί να είναι κάποιες φορές, ενέχουν και ρίσκο: το ρίσκο να προσθέσουμε περιεχόμενο στη ζωή μας πριν προλάβουμε να το επεξεργαστούμε· να βιαστούμε να δώσουμε νόημα, να πάρουμε αποφάσεις, να αλλάξουμε, πριν προλάβουμε να καταλάβουμε τι ακριβώς συμβαίνει μέσα μας και τελικά να φύγουμε τρέχοντας, μη γνωρίζοντας γιατί.
Εφόσον, λοιπόν, η σκέψη δεν προσκρούει στους περιορισμούς που θέτει η πραγματικότητα, τής επιτρέπεται η είσοδος στη συνείδηση. Αν όμως οι ιδέες και οι επιθυμίες του ασυνειδήτου προσκρούουν σε όσα θεωρούμε αποδεκτά ή ανεκτά, μπορεί να απωθηθούν ξανά πίσω στον κυκεώνα του ασυνειδήτου ή να βρουν άλλους δρόμους έκφρασης, μέσα από φαντασιώσεις, συμπτώματα ή ιδεοψυχαναγκαστικού τύπου διεργασίες.
Είναι πράγματι μία από τις αγαπημένες μου στιγμές στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία αυτά τα συνεχή «μπες-βγες». Τα πέντε βήματα μπροστά που μετά γίνονται δέκα πίσω και, τελικά, καμιά τριανταριά μπροστά μέσα στον μισό χρόνο. Είναι αυτές οι στιγμές στις οποίες επενδύουμε πολύ από τον ψυχοθεραπευτικό χρόνο στο Σημείο Στήριξης: για να τεντωθεί αυτός ο ενδιάμεσος χώρος, να καλλιεργηθεί με φροντίδα και να γίνει λίγο πιο ανθεκτικός. Με αργά αλλά σταθερά βήματα.
Κι όμως, είναι συχνά αυτός ακριβώς ο χώρος που οι άνθρωποι θέλουν να προσπεράσουν. Να μεταβούν γρήγορα στον επόμενο στόχο, στο επόμενο επίτευγμα, πριν καλά καλά προλάβουν να χαρούν για το προηγούμενο κατόρθωμά τους. Συχνά αναρωτιέμαι πόσο πολύ βιάζεται ο ανθρώπινος νους, μη ακολουθώντας τον ρυθμό της ψυχής και του σώματος.
Η σύγχρονη ανθρώπινη εμπειρία κινείται σε ιλιγγιώδεις ταχύτητες και μοιάζει να μας ζητά διαρκώς να εντάξουμε μια αλλαγή, ένα κατόρθωμα, μια υπέρβαση στα ήδη κεκτημένα και να προχωρήσουμε στο επόμενο, σαν ο χρόνος να μην είναι ποτέ αρκετός. Και κάπως έτσι ξεχνάμε την ταλαιπωρία που χρειάστηκε μέχρι να γίνει το βήμα. Ξεχνάμε πόσο δύσκολο ήταν.
Και ίσως, όταν δεν επενδύεται αρκετός χρόνος σε αυτή την αναγνώριση, οι επιτυχίες μας να μη βιώνονται τελικά ως τέτοιες. Ενδέχεται, αντί να οδηγήσουν στην ανάπτυξη της ενσυναίσθησης προς τους άλλους, να οδηγήσουν ακόμη και στο αντίθετό της: σε έλλειψη υπομονής, σε θυμό και σε μια στάση ζωής που συνοψίζεται κάπως έτσι:
«Όπως μπόρεσα εγώ, να μπορέσουν και οι υπόλοιποι».
Και εκεί ο θυμός παίρνει άλλη μορφή. Αυτή τη φορά δεν είναι καταπιεσμένος θυμός προς τον εαυτό, αλλά προς τον «κακό» άλλο. Πρόκειται για μια στάση που μπορεί να έχει οδυνηρές συνέπειες, τόσο για εμάς όσο και για τις σχέσεις μας και να οδηγήσει σε επιπόλαιες κινήσεις και λήξη σχέσεων βεβιασμένα. Κάπως έτσι εξελίσσονται συχνά τα πράγματα, όταν αναζητάμε βιαστικές αλλαγές και, μόλις βρούμε μια προσωρινή ενδυνάμωση ή ανακούφιση, πιστεύουμε —ή ελπίζουμε— πως ξεμπερδέψαμε με την προσωπική ανάπτυξη και την κατανόηση του εαυτού και των άλλων.
Χρειάζεται να τονίσω ότι είναι απόλυτα αναμενόμενο να υπάρξει αυτός ο θυμός. Αρκεί να μην μείνει εκεί η κατάσταση και οδηγηθεί κανείς σε αυτό που αποκαλούμε πρόωρη διακοπή της ψυχοθεραπείας, το λεγόμενο premature dropout. Θέλουμε να γνωστοποιηθεί, να ακουστεί και να γίνει αντικείμενο επεξεργασίας και απελευθέρωσης.
Στο σημείο στήριξης μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε και να συγχαίρουμε αυτά τα άλματα. Να δίνουμε χρόνο σε όσα χρειάστηκαν για να γίνουν. Να μετατρέπουμε τη φαινομενική αδυναμία σε δύναμη, χωρίς να ακυρώνουμε τη δυσκολία που προηγήθηκε. Κι αυτό είναι κάτι που έμαθα και συνεχίζω να μαθαίνω και εγώ, πέρα από τις γνώσεις, πρωτίστως μέσα από τη μακροχρόνια ψυχοθεραπευτική μου πορεία, τόσο σε ατομικό όσο και σε ομαδικό επίπεδο.